• 22 Oktyabr 2021

İran özünü içdən yeyir

17:09 08/10/21 | Siyasət

Dünyaca məşhur foreignaffairs.com nəşri İran daxili siyasi vəziyyətə həsr olunan məqaləsində ölkənin daxili problemlər içində çabalayan bir dövlət kimi xarakterizə edib. Yazır ki, ölkədə 1979-cu ildən bəri prezidentlə ali lider arasındakı gərginliklər müəyyən edilib. Bildirilir ki, İranın son prezidentləri ölkənin siyasi quruluşunun standartlarına görə radikal deyildilər.

Fərqli dünyagörüşlərinə və sosial əsaslarına baxmayaraq, hamısı paralel dövlətin dünyəvi, liberal, inqilab əleyhinə və təxribatçı kimi qələmə verdiyi daxili və xarici siyasət yürüdürdülər. Hər bir halda, Xamneyi və İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu birbaşa ali rəhbərə hesabat verir, seçilmiş hökuməti saxlamaq və nəzarət etmək üçün təcavüzkar və bəzən vəhşicəsinə hərəkət edirdilər. Bu qarşıdurma məmur ordusunun fəaliyyətini tükəndirir və iflic edib.

Rəisi - teokratik sisteminin sadiq bir funksioneri

Lakin İranın yeni prezidentinin seçilməsi ilə bu mübarizə nəhayət paralel dövlətin xeyrinə həll oluna bilər. İyun ayında diqqətlə hazırlanmış bir seçkidə prezidentliyi ələ keçirən Ebrahim Rəisi İranın teokratik sisteminin sadiq bir funksioneridir. Onilliklər ərzində, o, iki il İran ədliyyə başçısı olaraq aşağı səviyyəli bir prokuror və hakim vəzifələrində çalışıb. Karyerası boyunca 1980-ci illərin sonlarında minlərlə siyasi məhbusun və sol silahlı qrupların üzvlərinin edamında rolu olduğu ilə məşhurlaşdı.

İranın tezliklə yeni bir liderə ehtiyacı olacaq

hazırda İran ABŞ-ın sanksiyaları və COVID-19 pandemiyası nəticəsində yoxsullaşıb. Dağıdılmış orta təbəqənin demokratik istəkləri azalıb. Ətraf bölgə milli təhlükəsizliyin keşiyində duranları gücləndirməklə yanaşı, təhdid olaraq qalır. Bütün bu qarışıqlıqlar içərisində İranın tezliklə yeni bir liderə ehtiyacı olacaq - yeni prezidentin kritik bir rol oynayacağı və potensial olaraq İslam Respublikası başçılığına yüksəlməsi ilə nəticələnə biləcək bir keçid baş verə bilər. Bu dəyişikliklər İslam Respublikası tarixində yeni bir dövr açacağını vəd edir. Bölünmüş bir sistemin yaratdığı qarışıqlıq, bölgəni öz imicində formalaşdırmağa çalışan daha vahid və daha iddialı bir İrana yol aça bilər. Son 30 ildə İran siyasətini təyin edən bir çox lider və hərəkat yoxa çıxdıqca, sağçı liderlərin bir qrupu İran siyasətini və cəmiyyətini ölkə iqtisadiyyatına nəzarəti genişləndirəcək şəkildə yenidən formalaşdırmaq imkanına malikdir. Bu dəyişikliklər İranın dünya ilə, xüsusən də ABŞ-la münasibətlərini də dəyişə bilər. Daxildə artan iqtisadi və ekoloji böhranları azaltmaq üçün nüvə məsələsində güzəştə gedə bilsə də, gələn xarici siyasət qrupu əvvəlki prezidentlərin Qərblə yaxınlaşma arzularını rədd edəcək və bunun əvəzində Çin və Rusiya ilə strateji ittifaqlar quracaq.

Prezident və hökumət ali dini lideri üstələyə bilər

Ali lider konstitusiya baxımından İranda ən yüksək qərar verən şəxsdir, lakin prezident və hökumət bürokratiyası ara-sıra xalqın hisslərindən istifadə edərək onu üstələyə bilər. Seçkilər, vətəndaş hüquqları, məcburi geyim qaydaları, korrupsiya və ABŞ-la əlaqələr kimi qütbləşən məsələlər, paralel dövlətin göz ardı edə bilməyəcəyi ictimai hərəkatlar və etirazlar yaradıb. İranla ABŞ arasında "böyük sövdələşmə" üçün fürsət pəncərəsi çox güman ki, bağlanıb. Bu təzyiqdən sonra paralel dövlət, hökumətlə güc mübarizəsini qazanmaq ərəfəsində idi.

2021 seçkiləri islahatçı blok ən böyük itkisi oldu

İslahatçı blok üçün 2021-ci il kampaniyası ən böyük itki idi. Hərəkat bir vaxtlar Hatəmini prezidentliyə aparmaq üçün kifayət qədər ictimai dəstəyi səfərbər etmişdi və daha sonra Ruhani arxasında koalisiyanın mühüm bir hissəsini apardı. İndi isə təmasdan kənar görünür. İslahatçı blok üçün 2021-ci il kampaniyasının ən böyük itkisi oldu. Sərt kampaniya təkcə repressiyalar sayəsində deyil, həm də rəqiblərinin oyun kitabından bir səhifə oğurlamaqla uğur qazandı. Rəisinin keçmişi demək olar ki, teokratik məhkəmə sistemindədir. O, "güclü İran" qurmağa həsr olunmuş bir platformadan qaçaraq hökumətin korrupsiyası ilə mübarizə aparmağı və sanksiyaların təsirini neytrallaşdırmağı vəd edib. Rəisi dəfələrlə dünya ilə əlaqənin tərəfdarı olduğunu söyləyib. Bu, sərt xətt çəkənlərin ənənəvi olaraq tətbiq etdikləri qarşıdurma yanaşmasından əhəmiyyətli bir dəyişikliyi təmsil edir. Bu dəfə prezidentlə ali lider arasındakı tanış qarşıdurmanın təkrarlanmasını gözləyənlər məyus ola bilərlər.

82 yaşlı prezidentin səhhətində ciddi problemlər də nəzərə alınmalıdır

82 yaşındakı liderin səhhəti ilə bağlı məhdud məlumatlar var - 2014-cü ildə çox yayılmış bir prostat əməliyyatı istisna olmaqla. Ancaq Xamneyinin dəyişdirilməsi ilə bağlı qərarın yeni prezidentin dövründə veriləcəyi gözləniləndir. Rəisinin qələbəsini təmin edən qüvvələr bu ardıcıllıq prosesini hamarlaşdırmaq üçün İslam Respublikasının ən yüksək eşelonlarını təmizləyirlər. Əgər özü Xamneyinin varisi adlandırılmasa, Rəisi kimin təyin olunmasında əsas rol oynayacaq. Bu səbəbdən prezidentlik müddətini ölkənin ən yüksək vəzifəsinin hazırkı sahibinə meydan oxumaq ehtimalı yoxdur.

Rəisi - Xamneyinin böyük bir siyasi layihənin bir hissəsidir

Rəisi Xamneyinin son illərində həyata keçirdiyi daha böyük bir siyasi layihənin bir hissəsidir. Yeni prezident mövqelərini taktiki olaraq yumşalda bilər, lakin hər hansı bir real siyasət dəyişikliyi ali liderlə sıx əlaqədə baş verəcək. Paralel dövlət islam qanunlarının rəsmi və seçici tətbiqinə nifrət edənlərin artan təsirini ələ keçirmək üçün öz sosial bazasını islamçılardan kənar, dinsiz millətçilərə qədər genişləndirir. Çadralı qadınların bir çoxu geyim kodunu bölücü hesab edərək küçədə onlara qarşı narazılıq yaradıblar. Rəisinin islahatçıların sosial və xarici siyasət gündəmlərini seçmə və geri çevirməklə əldə etməsi, İran tarixinin bu kritik məqamında siyasi səhnəyə qayıtma qabiliyyətini daha da sarsıtmaq üçün hazırlanıb. Rəisi və onun gənc, sağçı texnokratlardan ibarət komandası, qəzəblənmiş elitləri, xüsusən də marginallaşmış mühafizəkarlar fraksiyasını bir araya gətirmək üçün dövlət himayəsindən istifadə etməli olacaq. İqtisadi vədləri səbəbiylə bir hissəsi Rəisini dəstəkləyən yoxsul əhalinin ehtiyaclarını da həll etməlidirlər.

Xarici siyasət mövzusunda Rəisi, sələflərinin uğursuz qlobalist istəklərini başlarına çevirməyə çalışacaq. Əvvəlki prezidentlər, təhlükəsiz İran qurmağın ən yaxşı yolunun ölkəni qlobal iqtisadiyyatın çiçəklənən bir hissəsi halına gətirmək olduğuna inandılar. Rəisi hesab edir ki, əksinə yalnız regional rıçaqları olan güclü İran xarici qüvvələri cilovlaya və iqtisadi rifaha nail ola bilər. Buna görə də, ABŞ-a qarşı çıxmaq üçün ölkənin hərbi imkanlarını artırması gözlənilir. Rəisi daxili problemlərin dənizini həll etmək üçün nüvə cəbhəsində diplomatik uğurlara ehtiyacı var. Amma Ruhanidən fərqli olaraq, siyasi sərvətini buna qoymur. Onun şahin xarici siyasət komandası ABŞ-ı ideoloji cəhətdən İslam Respublikasını məhv etməyə sadiq kimi qəbul edir. Onun fərziyyəsi budur ki, Vaşinqton İrana qarşı maliyyə sanksiyalarını lazımi qaydada götürməməklə ya Trampın etdiyi kimi, istərsə də Obama administrasiyasının etdiyi kimi incə şəkildə hər hansı bir razılaşmadan imtina etməyə çalışacaq. Rəsini prezidentliyə aparan siyasi qüvvələr, bu səbəbdən, yenidən canlanan hərbi qanadın iflasa uğrayacağı təqdirdə addım-addım cavab tədbirləri hazırlayacaq.

Kamran Seyidov

Azərbaycanın mineral suyu Avropa bazarlarına ixrac olunacaq



Facebook

Instagram

Youtube

SORĞU


Koronavirusla mübarizədə nə edirsiniz?